Суг-халап

Адам-биле Ева хөй санныг салгалдыг апарган. Адам, Ева, Каин база Сиф өлген соонда чер кырынга оларның салгалдары өзүп, көвүдей берген. Ол үеде кижилер дыка узун назылап, каң-кадык, күш-шыдалы-даа хевээр чурттаар турган. Адам 930 чыл чурттаан, Сиф — 912, Енохтуң оглу Мафусал 969 чыл чурттаан. Енохтан өске ол кижилер дугайында биске чүү-даа билдинмес. Енохту Бурганга өөрүшкү-биле бараалгап чораан актыг шынның кижизи деп бижээн. Ол 365 харлыг турда Бурган ону алгаш барган, ол өлбээн, ону ажаап хөөржүтпээн, Дээрги-­Бурган ону диригге дээрже көдүре берген. Ооң оглу Ламехтен оол төрүттүнерге адын Ной деп адап алганнар (аттың утказы “оожургал”), чүге дизе ада-иези ооң ажыл-ижинден оожургал ап турганнар.

Нойнуң үезинде Сифтиң салгалы боттарын Каинниң салгалы ышкаш алдына берген: Олар Дээрги-­Бурганын уттуп, каржы-­дерзии чорук үүлгедип турган. Бурган оларның кылып турар бачыдын көрүп турар деп чүве башка-даа кирбес. Олар адааргалга, көөр хөңнү чок чорукка, адыыргап, бот-боттарынга удурланып, чижир чорукка хаара туттура бергеннер. Оларның хөй кезии Бурган дугайын билир-даа күзели чок, боттарының күжүнге, боттарының эрге туружунга идегеп, ынаныр. Кижиниң эрге туружун, база күчү-күжүн база Бурган берип турарын бодавастар. Бурган үе-шактыг чылдарны чурумчудуп тургускан, үрезин аайы-биле чиир тараа, дүжүт үнер суг чаъсты, хүн чырыын, хат-салгынны берип турарын уттупканнар.

Кижилер бот-боттарынга база Чаяакчызынга ынак эвес апарганын көргеш, Бурган сеткили аажок хомудап, аарып турган. Ындыг кижилерни чаяап алганындан Ол хараадап, хомудаан. Ол каржы-­бакты чок болдурар дээш, чер кырында амыдыралды узуткаар деп шиитпирлээн.

Ной Бурганның мурнунга авыралдың өршээлин алган, чүге дээрге ол кем-буруу чок, актыг-­шынның кижизи. 500 харлыында Ной үш оолдуг: Сим, Хам, Иафет.

Ной кижилерни каржы-­бактан ойталап, Бурганче көрнүрүнче кыйгырып турган. Бир эвес олар амыдыралының хевирин өскертип, Бурганче көрүнмес болза, Бурган бүгү делегейни суг-халап-биле узуткап каарын сагындырган. А Нойну кым-даа дыңнавас болган Кижилерниң өскерлир хөңнү чок, бачыт багынче улам сундулап турарын Бурган көргеш, Нойга чугаалаан:

— Үе төндү. Мен улуг суг-халап чорудар мен. Кижилер каржы бак-тырлар, сээң-биле Мен дугуружулга-­керээ чарып аар мен: суг-халаптан чүгле сээң өг-бүлең дириг артар — сен, кадайың, оолдарың база оларның кадайлары. Аңаа белеткенип, улуг ковчег — корабль тудуп алыр сен. Таптыг дыңнап алгаш, Мээң чугаалааным ёзугаар кылыр ужурлуг сен. Чойган ыяжындан белеткеп алгаш, ону суг кирбес кылдыр иштинден, даштындан чуктап ал. Ол корабль дыка улуг болур ужурлуг: узуну 130 метр, дооразы 22 метр, бедии 13 метр. Бир кыдыынга эки хагдынып турар эжик, а кырынга бичии соңга кылып алыр сен. Ковчег үш каът турар.

Сен куштар бүрүзүнден, дөрт даванныг дириг амытанның хевир бүрүзүнден эр кыс ийилеп, шыйлашкын, доос-кара, улуг, бичии дириг чүүл бүрүзүн ап алыр сен, ынчангаш корабль ындыг улуг болур ужурлуг.

Ной оолдары-биле ол дораан тудуун эгелей берген. Тудуг хөй чылдар уламчылаан. Улус келгеш айтыргылаар: “чүнү тудар бодап тур сен, Ной?” А Ной корабль-дыр деп тайылбырлаарга олар кочулап каттыржыр болган.

— Ындыг улуг деспини далайга канчап сөөртүп чедирип аар деп турарың ол? — деп айтыргылаарлар.

— Суг боду маңаа четкеш, хемени боду эжиндире бээр — деп, Ной харыылаар.

— Маңаа? Угааның бар бе, Ной!

Оларның кочулаарын дыңнаары Нойнуң өг-бүле кежигүннеринге амыр эвес турган-даа болза, олар Бурганга идегээр болгаш харыылаарлар: “Бурган каржы бак чүве бодап-даа, үүлгедип-даа турар кижилерни узуткаар дээш улуг суг-халап чорудар деп бодап турар”.

Ол улуг корабль белен апаарга, Бурган Нойга чугаалаан:

— Мээң айытканым ёзугаар дириг амытаннарны ап алгаш, өг-бүлең шупту корабльче кире бериңер. Бир неделя болгаш улуг суг-халап эгелээр. Чер шупту суг адаанче киргижеге дөртен дүн, дөртен хүн дургузунда черже чаъс куттулар.

Ной улуг люкту ажыдыптарга дириг амытаннар эш-эш ковчегче кире бергеннер. Ной ковчегке кижи чиир аъш-чем хүнезин болгаш мал чеми база ап алган. Ооң соондан Ной, кадайы база оолдары кадайлары-биле кире бергеннер. Ковчегте чүгле сес кижи бар. А ковчегтиң эжиин Ной хагбаан, Бурган Боду дуглап каан. Ной билир, Бургандан даалга келбээн шаанда эжик ажыдып болбас.

Чаъс эгелээни дыңналган. Эгезинде бичии дамдылар, күштелзе-­күштелзе хууңдан куткан дег апарган. Хөй санныг шактар, хонуктар дургузунда чаъс үзүк чок кудуп келген. Үе эрткенде, суг даажындан олар ковчегти суг шыва апкан деп билгеннер. Суг ковчегти көдүрүптерге олар ам-на эжиндирипкеннер.

Чаъс дөртен дүн, хүн чок кудуп келген. А ковчегте сес кижиге үе төнчү чок ышкаш сагындырар. Хенертен бир-ле чүве ковчегте улустуң база дириг амытаннарның кичээнгейин хаара тудуптарга олар дыңнааланы бергеннер. Ол чүү болду? Шимээн, дааш чок шыпшың, харын арай коргунчуг-даа! Чаъс соксай берген. А оларның корабили сугда чайганмышаан. Бүгү чер, эң бедик даглар безин суг адаанда.

Бурган чүгле чүс чээрби хонуктар эрткенде сугнуң сыыгаарын болдурган.

А суг сыыгааже чедир база үе эрткен.

Хенертен… чүл ол? Бир-ле чүве корабльди идипкен ышкаш болган соонда, дааш үнген соонда, корабль доктаап турупкан. Ол суг-халап эгелээнинден бээр чедиги айның он чедиги хүнүнде болган, а ковчег Арарат даанга үскеш доктаап турупканы ол. Ной база дөртен хонук манааш, соңганы ажыткаш кускунну салып чорудупкан.

— Чүге ынчаарың ол? — деп кадайы Нойдан айтырган.

— Бир эвес кускун ээп кээр болза ковчегтен дашкаар ооң хонупку дег чери амдыызында чок деп билип аар мен — деп Ной харыылаан.

Кускун ээп келбейн барган. Шупту амырап турганнар. Ной оларга тайылбырлаан:

— Кускун чүве далдавас куш. Ол дыка үр ужуп шыдаар, а аргажок бичии хаяга-ла дыштаны дыртып алыр. Ам көге-буга салыптайн.

Көге-буга ужуп чоруткаш, удаваанда ээп келген.

— Суг ам-даа улуг-дур — деп Ной билгеш, шиитпирлээн — ам-даа неделя хире манаалыңар.

Чеди хонук эрткенде, Ной көге-буганы катап база салыпкан. Сес кижи көге-буганың дедир кээр, келбезин четтикпейн манап турганнар. Көге-буга ковчегче ужуп кирип келген. Ол маслина бүрүзү ызырып алган! База чеди хонук эрттерге Ной көге-буганы база катап салыптарга, көге-буга ээп келбейн барган.

Черде сугнуң кургай бергенин Ной оон билип алган. Ол ам Бургандан ковчегти каап чоруптар айтыышкын манап турар.

Ам-на Бурган чугаалаан:

— Ковчегтен сен, сээң кадайың, оолдарың, база оларның кадайлары шупту үнүп келиңер. Шупту дириг амытаннарны, кушкаштарны, бар-ла соястаарларны, дириг чүве бүрүзүн үндүрүп алыңар.

Ам-на ковчегте улуг люкту ажыдар үе келген. Дириг амыттаннар амырап, шупту үне чүткүп турганнар

Ковчегтен дириг амыттаннар үнүп, кушкаштар чалгын-­чакпазын чайып, чер тарай ужа бергилээн. Нойнуң өг-бүлези амырап, өөруп, хостуг тынган. Бот-боттарын куспактажып, өөрүшүзүн тудар арга чок!

Нойнуң мурнунда ногаан бедигээштер, мал кадарар одар-бежерлиг шөлдер чатты берген. А черниң каржы-­бачыттыг чурттакчылары кайыл? Олар шупту узуткаттынган, ам чок.

Бурганны дыңнаар хөңнү чок, каржы бачыт үүлгедип чораан кижилерге суг-халап коргунчуг кеземче болган.

Ной суг-халаптан камгалал берген Бурганның кайы хире ханы өршээлдиин үнелеп билген.

Ной улуг даштар чыып алгаш, өргүл салыр бедигээш кылып алгаш, Бурганга каш мал база куштарны өргүл кылып салган. Бурган ол сөңге таарзынып боданган: “Моон соңгаар кижилер дээш черни каргавас Мен”. Чүге дизе кижилер бачыт кылырын соксатпас деп Ол билир. Оон Дээрги Бурган чер турар-ла болза, тарылга болгаш дүжүт ажаалдазы, изиг болгаш соок, чай болгаш кыш, дүн болгаш хүн төнчү чок болур деп база чугаалаан. Ол Нойну база ооң оолдарының ажы-төлү өзүп, көвүдеп черни долдурзун деп йөрээлин берген. Бурган Ной, ооң оолдары болгаш оларның соонда чурттаар салгалдар-биле, база бүгүле амылыг чүве-биле керээ-­дугуржулга кылган. Бурган моон соңгаар кажан-даа кижилерни-даа база амылыг амыттаннарны-даа узуткавас болгаш черниң кырын сугхалавы-биле кажан-даа хоозуратпас Мен деп оларга аазаан. Ол керээниң херечизи кылдыр тускай демдек тургускан — булуттарда челээш. Ол челээш чаъс чагган соонда-ла булут өттүр хүн чырыынга көстүп келгеш сагындырыг берип турар.

Оон Бурган Нойга чугаалаан:

— Сээң-биле база бүгү амылыг амытаннар-биле дугурушкан керээвистиң демдээ бо-дур.

Челээш көрген санында ооң утказын сактып чоруңар. Чаъс чагган соонда дээрниң ол анаа каасталгазы эвес, а Бурганның кижиге онза буянныг сагыш-­салыышкынының, шынчызының демдээ-дир.