Өртемчейни чаяаганы

Эң эгезинде Бурган дээр-биле черни чаяаган. Чүү-даа чок, дүмбей караңгы турда Бурган Сөзү-биле Өртемчейни чаяаган. Чаңгыс-даа кижи ону кылып шыдавас — чүгле Бурган! Ынчангаш бис Бурганны Чаяакчы деп адап турарывыс ол. Ооң канчаар болганын Бурганның кижилерге берген ному — Библия чугаалап турар.

Бирги хүнде Бурган “Чырык турзун” — деп чугаалаан, чырык чырыдып эгелээн. Оон Бурган чырыкты, дүмбей караңгыдан аңгылап алгаш, дүмбейни “дүн”, а чырыкты “хүн” деп адап алган. Дүн-биле хүн бот-боттарын солчуп турары бо хүннерде уламчылавышаан.

Ийиги хүнде Бурган суг кырынга бопурук дээвиир чаяагаш (бистиң атмосфера деп адаарывыс), ону “дээр” деп адап алган. Сугнуң чамдыы чер адаанда куду, а бир чамдыын дээрде булуттарга турзун деп Ол шиитпирлеп, алган. Оон Ол шупту хостуг черни агаар-биле долдурупкан, а бис ам ол агаарны тынып турар бис.

Үшкү хүнде Бурган “суглар чаңгыс черге чыглып, кургаг чер турзун” — деп чугаалаарга, суг Бурганның белеткеп каан оңгар черлеринге чыглы бээрге, Бурган кургаг черни “чер” деп, а чыылган сугларны “далай” деп адаан. Черниң кыры куруг, ээн болгаш чараш эвезин көргеш Бурган чугаалаан: “Чер кырынга үрезинниг үнүштерниң, чимистиг ыяштарның бүгү хевирлери үнзүн”. Ол-ла дораан чер кыры янзы-бүрү өңнүг, кайгамчык чараш апарган! Үрезинниг үнүштерден чаа-чаа үнүштер өзүп турган. Ыяштар база үрезинниг чимистер берип, чаа ыяштар өзүп турган.

Дөрткү хүнде Бурганның дужаалы-биле Хүн, Ай база сылдыстар тыптып келген. Чаяакчы Хүн эртениң-не үнүп, кежээ ажып турзун деп көрген. Дүне удуп турар үевисте караңгы апаар. Ынчалза-даа Бурганның айтыышкыны-биле ай база сылдыстар дүнеки үени чырыдып турар, ынчангаш дүн база шуут дүмбей эвес. Дээрде сылдыстарның көвейин бис санап шыдавас бис. Хүн-биле айның ачызында бис хүннер, айлар, чылдарны санап ап турар бис. Ынчалдыр Бодунуң доктаалы-биле үени чурумчуткан. Бешки хүнде Бурган дириг чүвениң чаяалгазын эгелеп алган. “Сугга эңмежок хөй дириг амыттаннар тывылзын!” — деп Ол чугаалаан. Ынчаар болган. Бурган терең сугга белен эштир кончуг улуг киттерни, улуг, бичии кызаңнаашкын дүргени дег, чылып турар балыктарны чаяаган. Далай- хемниң бар-ла, каракка безин көзүлбес, хензиг бичии чурттакчыларын Бурган чаяаган. Оларның хөйүн санап-даа шыдавас сен!

Агаар база амыдырал үнү-биле дола берген. Бурган муң-муң аңгы хевирлиг кушкаштарны чаяаган. Олар ак-көк дээрге ужуп, ногаан чараш өңнүг черде ыяштарга дыштанып, чемненип алыр дээш хонгулап турган. Бурган оларны “өзүп көвүдеңер” деп йөрээген. Ол балыктар база кушкаштар хевир аайы-биле ызыгуурун берзин деп күзээн. Черге, дээрге база сугларга дааш шимээнниг амыдырал хайнып эгелээн. Бешки хүн ынчаар доозулган.

Алдыгы хүн дүшкен. Бурган ам-даа хөй дириг амытаннар чер кырынга бар турзун деп сагыш салган: мал-маган, аң-мең, шыйлашкыннар, бүгү-ле дириг амытаннар. Инектер, аъттар, хаваннар, чааннар, парлар, арзылаңнар, сарбашкыннар дээш оон-даа хөй-хөй чырык хүн адаанга боттарынга тааржыр черин тып алзын деп шиитпирлээн. Аңаа немей чыланнар база оон-даа өске соястаарлар бар болу берген. Дириг амытан бүрүзү онзагай, бот-боттарынга дөмей эвес.

Ынчалдыр Бурган чаяалга ажылын доозар четкен. Дээр база чер, хүн база сылдыстар, оът-сиген база ыяштар, балыктар, куштар база дириг амытаннар сугну база черни долдурган. Черниң кайгамчыктыы дендии! А чаяалганың дээди чадазы — овур-хевири-биле Бурганның Бодунга дөмей кижи!

Эгезинде Бурган эр кижини черниң довураандан чаяап алгаш, олче Бодунуң тыныжын үрүпкеш, кижиге амы-тын база угаан берген. Кижи угаанныг, чогаадып кылыр база Бурган-биле чугаалажып харылзажыр аргалыг. Кижи бодунуң дугайында, долгандыр бойдус дугайында бодап сайгарып шыдаар. Ол аас-кежиктиг, катырып, өөрүп база муңгарап, ыглап-даа болур. Ол Бодунуң Чаяакчызының дугайында бодап база Ооң кижиге ынаан көрген. Бир дугаар кижиниң адын Адам дээр.

Дээрги Бурган Эдем деп черге сесерлик-сад олурткаш Адамны аңаа чурттадып каан. Ол чер чыргалаң азы рай! Эдемден сесерликти суггарып хем аккаш Фисон, Гихон, Тигр база Ефрат деп дөрт адырга чарлы берген. Бурган Адамга сесерликти болбаазырадып, карактаар даалга берген. Ол ажылда аар чүве чок, чүгле өөрүшкү эккээр турган. Бодунуң Чаяалгазын карактазын дээш, Бурган кижиге эргени база күштү база, угаанны база, фантазияны база берген-не болгай. Оон аңгыда Бурган Адамга бар бүгү дириг амытанның адын адаар даалга берген. Адам ону күүсеткен. Дириг бар чүвениң адын адаар аргылыг болганынга Адам аажок таарзынган.

Ынчалза-даа Адамга арай чааскаанзыргай, муңгаранчыг. Бир катап ажылын доозупкаш, кежээ чыдып алгаш Адам боданган: “Бурган меңээ ынак болгаш дыка хөй эки чүвени берди. Ынчалза-даа мээң чааскаанзырап турарымны Ол билип тур боор оң”. Ол бодалдары-биле Адам ханы уйгузун удуй берген.

Оттуп келгеш Адам карактарын дүрбүп, элдепсинип көөрге, ооң баарында херээжен турган. “Мен ам чааскаан эвес мен! Кайгамчыктыын, Бурган меңээ кадай берген! –деп ол боданган. — Бис кезээде кады бис”.

Адам-биле Ева сесерликке селгүүстеп, чаа-чаа ажыдыышкыннарны боттарынга тып, хостуг чурттап турганнар. Чүгле сесерликтиң ортузунга келгеш кичээнгейлиг апаарлар. Ында элдеп, чажыт хевирлиг ийи ыяш өзүп турган. Ол ыяштарны Бурган Боду адап каан. Бирээзин “амыдырал ыяжы”, а өскезин “эки-бакты билириниң ыяжы” дээр. А эки-бакты билириниң ыяжындан чимис чиирин Бурган хоруп каан.

Кижилер аас-кежиктиг. Адам-биле Еваның бот-боттарын билчирин база ынаан көргеш, Бурган таарзынган.

Алдыгы хүн ынчаар төнген. Чаяалга доозулган

Бурган доозупкан ажыл-херээн көргеш, кончуг эки деп санаан. Чаяалгазынга Бурганның сеткили таарзынган. Шупту чүве дыка эки. Чырык хүн, агаар чаагай чыттыг, черниң кырын чараш үнүштер шыпкан. Черниң кырын хүннүң алдын-­сарыг херелдери хүндүс чырыткан, а мөңгүннелген айның чырыы дүннү бүргеп турган. Кушкаштар-даа, аң-мең-даа аразында айыылдыг дириг амытан чок, аас-кежиктиг. А Адам база Ева олардан артык аас-кежиктиг, чүге дизе олар боттары аразында, база Бурган-биле аразында харылзажып, Бурганны алдаржыдып турганнар. Чедиги хүнде Бурган чүнү-даа чаяаваан. Ол Бодунуң ажыл-херээнден дыштанып турган. Ол хүннү Бурган өске хүннерден аңгылап йөрээген. Ынчалдыр дыштанылга хүнү онза ылгалдыг. Сөөлзүредир Бодунуң чонунга чагып сургаан: неделяның сөөлгү чедиги хүнү ажыл-иштен дыштанылга хүнү турзун. Оон эгелеп ол хүннү бүзүрээр кижилер Чаяакчыга тураскаадып, Ону алдаржыдып, Аңаа бараалгап турарлар.