Улуу мотуок

Адамнаах Ева удьуордара олус халыҥаабыта. Адам, Ева, Каин уонна Сиф өлбүттэрин кэннэ сир үрдүгэр олус элбэх киһи баар буолбута. Ол саҕана дьон олус уһун үйэлээҕэ, кырдьан да баран бөҕө-таҕа, күүстээх-­уохтаах сылдьаллара. Адам 930 сааһыгар диэри олорбута, Сиф — 912, Енох уола Мафусал 969 сааһыгар тиийбитэ. Ити дьон туһунан, Енохтан ураты, биһиги олус аҕыйаҕы билэбит. Енох Таҥараҕа олус бэриниилээҕэ. Кинини 365 сааһыгар Таҥара бэйэтигэр ылбыта. Ол эбэтэр Енох өлөн сиргэ көмүллүбэккэ, тыыннаахтыы халлааҥҥа көппүтэ. Уола Ламех уол оҕоломмута, кинини Ной диэн ааттаабыттара («уоскутааччы» диэн суолталаах), тоҕо диэтэр, төрөппүттэрэ сылаалаах үлэҕэ да сырытталлар, уолларыттан санаалара чэпчиирэ.

Ной олорор кэмигэр Сиф төрүөхтэрэ Каин удьуорун киэбин кэппиттэрэ: Таҥараларын умнубуттара, элбэх аньыыны оҥорбуттара. Бу дьон Таҥара барытын көрөрүн туһунан толкуйдаабат этилэр. Ордук санаһан, өстөһөн, бэрт былдьаһан бэйэ-бэйэлэрин кытта утарыта турсаллара. Үгүстэрэ Таҥара туһунан истиэхтэрин да баҕарбаттара, бэйэлэрин эрэ күүстэригэр эрэнэллэрэ. Кинилэр киһи кыаҕа эмиэ Таҥараттан бэриллэрин өйдөөбөт этилэр. Таҥара күнү-дьылы бэрээдэктиирин, бурдук, ас үүннэрэрин, ардаҕы ыытарын, күн уотун, тыалы барытын салайарын умнубуттара.

Дьон Айааччыларын уонна бэйэ-бэйэлэрин таптаабат буолбуттарыттан Таҥара олус курутуйара уонна киһи аймаҕы айбытыттан кэмсиммитэ. Кини аньыыны тохтотор баҕаттан сир үрдүгэр олоҕу барытын суох гынарга соруммута. Оттон Ной туох да омсото суох, кырдьыксыт киһи буолан Таҥараттан алгыстааҕа. Ной 500 сааһыгар үс уоллааҕа: Сим, Хам уонна Иафет.

Дьон аньыылаах олохторун тохтотон Таҥараҕа эргиллэллэригэр Ной ыҥырара. Оннук гымматахтарына, Таҥара улуу ууну аҕалан сир олоҕун имири эһиэ диэн сэрэтэ сатыыра да, ким да кинини истибэтэ.

Таҥара дьон уларыйбаттарын, өссө аньыыга киирэллэрин көрөн Нойга эппитэ:

— Кэмэ кэллэ. Мин улуу мотуок ыытыаҕым. Дьон аньыыта-­харата элбээтэ. Уу мотуогуттан эн эрэ дьиэ кэргэниҥ быыһаныаҕа — эн бэйэҥ, ойоҕуҥ, уолаттарыҥ уонна кийииттэриҥ. Эн улахан аал оҥостуох тустааххын, ол эбэтэр хараабыл. Болҕомтолоохтук иһит уонна Мин эппитим курдук барытын оҥороор. Пихта маһын ылаҥҥын уу киирбэт гына лабахайынан иһин уонна таһын сотоор. Бу аал сүүнэ улахан буолуохтаах: сүүс отут миэтэрэ усталаах, сүүрбэ икки миэтэрэ кэтиттээх уонна отут миэтэрэ үрдүктээх. Ойоҕоһугар кытаанахтык сабыллар ааны, оттон үрдүгэр кыра түннүгү оҥороор. Бу аал үс этээстээх буолуохтаах. Маннык сүдү улахан аалы оҥорон, бэйэҕин кытта хас биирдии хамсыыр харамайтан тыһылаах атыырын ылыахтааххын.

Ной уолаттарын кытта сонно тута тутууларын саҕалаабыттара. Манна элбэх сыл барбыта. «Ной, бу тугу тутарга сананныҥ?» — диэн ааһан иһэр дьон куруутун ыйыталлара. Онуоха Ной хараабыл диэн хоруйдаатаҕына, анараалар күлэллэрэ:

— Маннык ыарахан хорууданы хайдах муораҕа соһуоххунуй? — диэн ыйыталлара.

— Уу бэйэтэ манна кэлиэҕэ, оччоҕуна устуоҕа, — диэн Ной хоруйдуура.

— Ной, өйгүттэн таҕыстыҥ дуо, хайдах манна уу кэлиэҕэй?

Дьон итинник күлүү-элэк оҥосторун истэр Нойга уонна кини дьиэ кэргэнигэр ыарахан этэ. Ол да буоллар, кинилэр Таҥараҕа эрэнэллэрэ уонна дьоҥҥо хоруйдууллара: «Таҥара мөкү санаалаах уонна аньыыны оҥорор дьоҥҥо улуу мотуогу ыытан барыларын тимирдиэҕэ».

Сүҥкэн улахан аал бэлэм буолбутугар Таҥара Нойга эппитэ:

— Хараабылгар дьиэ кэргэҥҥин кытта киир уонна Мин эппитим курдук бэйэҕин кытта бары хамсыыр харамайтан тиэн. Биир нэдиэлэнэн Мин улуу мотуогу ыытыаҕым. Түөрт уон күн уонна түөрт уон түүн устата, сир барыта уу анныгар барыар диэри, тохтоло суох ардах түһүөҕэ.

Ной аалын улахан аанын арыйбытыгар кыыллар уонна көтөрдөр бары иккилии буолан киирэн барбыттара. Ону таһынан кини дьонугар уонна кыылларга аһыыр астарын, бурдугу, оту тиийэр гына ылбыта. Ити кэннэ Ной бэйэтэ ойоҕунуун, үс уола кэргэннэрин кытта бары киирбиттэрэ. Аал иһигэр барыта аҕыс киһи буолбута. Аал аанын Ной буолбакка, Таҥара Бэйэтэ бары киирбиттэрин кэннэ саппыта. Аны Таҥара көҥүллээтэҕинэ эрэ ааны аһыахтааҕын Ной билэрэ.

Сонно тута ардах түһэн барбыта. Бастаан кыратык таммалыыра, онтон биэдэрэнэн кутардыы күүскэ курулаабыта. Ардах хас да чаас, хас да күн түспүтэ. Сотору кэминэн уу куллугуруур тыаһыттан аалга уу чугаһаабытын өйдөөбүттэрэ. Онтон уу аалы көтөхпүтэ, аарыма хараабыл устан барбыта.

Түөрт уон күн устата ардах түспүтэ. Ити кэм аалга баар аҕыс киһиэхэ муҥура суох уһун курдук этэ. Эмискэ дьон уонна кыыллар иһийэ түспүттэрэ. Бу тугуй? Дьулаан чуумпу! Ардах тохтообута! Ол эрээри аалы уу син биир хачайдыыра. Биир да кураанах сир хаалбатах, оннооҕор саамай үрдүк хайалар бары уу анныгар барбыт этилэр.

Сүүс биэс уон күн ааспытын эрэ кэннэ Таҥара ууну түһэрэн барбыта. Өссө даҕаны уһун кэм ааспыта.

Арай эмискэ, хайа бу тугуй? Хараабылы туох эрэ дьигиһиппитэ, дэлбэритэ барар тыас иһиллибитэ, аал тохтообута. Бу мотуок саҕаланыаҕыттан сэттис ый уон сэттис күнэ этэ. Хараабылы Арарат хайа чыпчаала тохтоппут. Ной өссө түөрт уон хонук кэтэспитэ, онтон түннүгү арыйан суору көтүппүтэ.

— Тоҕо суору көтүттүҥ? — ойоҕо ыйыппыта.

— Ханна да кураанах сири булбатаҕына, суор төннөн кэлиэҕэ, — быһаарбыта Ной.

Суор төннүбэтэҕэ. Бары үөрэ түспүттэрэ. Ной эппитэ:

— Суор элбэҕи эрэйбэт көтөр. Кини төһө баҕар уһуннук көтүөҕэ, сылайдаҕына кып-кыратык чоройон турар хайа чыпчаалыгар да сынньаныан сөп. Ол иһин бу сырыыга холуубу ыытабын.

Холууп көтөөт, сотору кэминэн төннөн кэлбитэ.

— Билигин да уу элбэх быһыылаах, — толкуйдаабыта Ной, — өссө нэдиэлэ кэтэһииһикпит.

Сэттэ күн ааспытын кэннэ Ной холуубу өссө көтүппүтэ. Бары кини төннөрүн-­төннүбэтин долгуйа кэтэһэ хаалбыттара. Дьэ күүтүүлээх холууптара төттөрү аалга көтөн кэлбитэ. Арай көрбүттэрэ тумсугар маслина күөх сэбирдэҕин ытыра сылдьар эбит. Сэттэ хонугунан Ной өссө биирдэ холуубу ыыппыта, онтуката төннөн кэлбэтэҕэ.

Ити курдук Ной сир куурбутун, уу барбытын билбитэ. Аны Ной аалтан тахсарга Таҥара соруйарын кэтэспитэ. Кэмниэ кэнэҕэс Таҥара эппитэ:

— Ойоххун, уолаттаргын, кийииттэргин кытта аалгыттан таҕыс. Эйигин кытта баар хамсыыр харамайы: кыыллары, көтөрдөрү, сиринэн сыыллар үөннэри — барыларын ыыталаа.

Дьэ, Ной аал аанын арыйар күнэ үүммүтэ. Тыынар тыыннаах барыта көҥүлгэ үөрүүнэн тахсыбыта. Ной дьиэ кэргэнэ дьэ өрө тыыммыта. Бэйэ-бэйэлэрин кытта куустуспуттара, үөрүүлэрин сатаан туттумматахтара.

Ной тулатыгар саҥалыы кэнчээрилээбит күөх томтордору, бурдуктаах хонуулары көрбүтэ. Мөкү быһыылаах сир олохтоохторо ханналарый? Кинилэр сир үрдүттэн имири эстибиттэр этэ.

Таҥара тылын истибэт, аньыынан туолбут дьоҥҥо улуу мотуок сүрдээх ыар сэмэ буолбута.

Улуу мотуоктан быыһаабыт Таҥара амарах санаата дириҥин Ной толору өйдөөбүтэ. Кини тааһы өрөһөлөөн, толук биэрэр сир оҥорон баран, хас даҕаны кыылы, көтөрү Таҥараҕа диэн толук биэрбитэ. Таҥара Ной бэлэҕин олус сөбүлээбитэ уонна Бэйэтигэр эппитэ: «Мантан ыла дьон аньыытыттан сылтаан сири кырыыска ыытыам суоҕа». Кини дьон син биир аньыыны оҥоруохтарын билэрэ. Өссө Айыы Тойон сир баарын тухары бурдук ыһыыта-­хомуура, тымныы-­куйаас, кыһын-­сайын, күнүс-түүн хатылана туруохтара диэн эрэннэрбитэ. Итини этэн туран, Таҥара Нойу уонна кини уолаттарын төрөөн-­ууһаан аан дойдуну толороллоругар алҕаабыта. Айыы Тойон Нойга, уолаттарыгар, кэлэр көлүөнэлэргэ, ону таһынан бары кыылларга аны дьон уонна харамайдар олохторун хаһан да мотуогунан эһиэм суоҕа диэн тылын биэрбитэ, бу тылын бигэргэтэр бэлиэни — кустугу айбыта. Онтон ыла ардах тохтоон, күн көрдөҕүнэ халлааҥҥа кустук тахсар.

— Бу буолар Мин эйигин уонна сир үрдүгэр баар бары тыынар тыыннааҕы кытта сөбүлэһиим бэлиэтэ! — диэн Таҥара Нойга эппитэ.

Эһиги аны халлааҥҥа кустугу көрдөххүтүнэ, кини суолтатын өйдөөрүҥ. Бу халлааҥҥа ардах кэнниттэн тахсар кэрэ көстүү эрэ буолбатах, кустук Таҥара дьоҥҥо үтүөнү баҕарарын, эрэлин уонна кинилэр тустарыгар кыһалларын көрдөрөр бэлиэ буолар.

Ыйытыктар:

1) Тоҕо Таҥара улуу мотуогу аҕалар санааламмытай?

2) Ной хайдах быыһаммытый?

3) Сир дьоно өйдөнөн, аньыыны-хараны оҥорорун тохтотон, быыһанарыгар төһө бириэмэлээх этэй?

4) Ной уу барбытын билээри аалтан ханнык көтөрдөрү ыыппытый?

5) Таҥара Нойга тугу эрэннэрбитий?

6)Кустук биһиэхэ тугу санатыахтааҕый?